Umów o dzieło ubywa. ZUS notuje najniższe wartości od początku rejestru

Liczba zawieranych w Polsce umów o dzieło systematycznie maleje. Najnowsze dane Zakładu Ubezpieczeń Społecznych pokazują, że w 2025 roku ich liczba była najniższa od momentu wprowadzenia obowiązku rejestracji takich kontraktów. Trend spadkowy utrzymuje się już kolejny rok, a eksperci wskazują kilka przyczyn tej sytuacji – od zmian na rynku pracy po rosnącą ostrożność pracodawców.

Spadek liczby umów i zgłoszeń do ZUS

Od początku 2021 roku podmioty zlecające pracę muszą informować ZUS o zawartych umowach o dzieło. Zgłoszenia odbywają się poprzez formularz RUD, który pozwala instytucji monitorować skalę stosowania tej formy współpracy.

Statystyki za 2025 rok pokazują wyraźne zmniejszenie liczby zarówno zgłoszeń, jak i samych umów. Do ZUS przekazano 1 082 055 formularzy RUD, podczas gdy rok wcześniej było ich ponad 1,1 mln. Oznacza to spadek o blisko 2,5 proc. Jeszcze wyraźniejszą zmianę widać w liczbie samych kontraktów – w 2025 roku zawarto ich około 1,28 mln, czyli o ponad 6 proc. mniej niż rok wcześniej.

Jeszcze większa różnica widoczna jest przy porównaniu z 2023 rokiem. W ciągu dwóch lat liczba zgłoszeń zmniejszyła się o ponad 10 proc., natomiast liczba samych umów o dzieło spadła o ponad jedną piątą. Według danych ZUS w 2025 roku na podstawie tej formy współpracy pracowało około 318 tys. osób.

W jakich branżach najczęściej stosuje się umowy o dzieło?

Najwięcej wykonawców pracujących na podstawie umowy o dzieło działa w sektorach wymagających specjalistycznych kompetencji lub pracy projektowej. Najliczniejszą grupę stanowią osoby związane z branżą informacji i komunikacji. W tym obszarze wykazano ponad 81 tys. wykonawców.

Drugim ważnym sektorem jest działalność profesjonalna, naukowa i techniczna, gdzie odnotowano blisko 70 tys. osób realizujących zadania w tej formule. Na trzecim miejscu znalazła się kultura, rozrywka i rekreacja – ponad 58 tys. wykonawców. Łącznie te trzy branże odpowiadają za ponad połowę wszystkich osób wykonujących pracę w oparciu o umowę o dzieło.

Charakterystyczną cechą tych kontraktów jest także ich bardzo krótki czas trwania. Prawie jedna trzecia umów podpisywana jest tylko na jeden dzień, a kolejne kilka procent na dwa dni. W sumie niemal dwie trzecie takich kontraktów kończy się w ciągu dziewięciu dni od podpisania. Mediana długości wynosi sześć dni, co pokazuje, że w większości przypadków są to bardzo krótkie zlecenia projektowe.

Dlaczego firmy rezygnują z umów o dzieło?

Eksperci wskazują kilka powodów malejącej popularności tej formy współpracy. Jednym z nich jest funkcjonowanie rejestru prowadzonego przez ZUS. Sam obowiązek zgłaszania umów sprawia, że przedsiębiorcy dokładniej analizują, czy w danym przypadku taka forma zatrudnienia jest uzasadniona.

W formularzu trzeba bowiem szczegółowo opisać rezultat pracy, który ma zostać osiągnięty. Informacje te mogą być analizowane przez instytucje publiczne, dlatego część firm woli wybierać inne modele współpracy, aby uniknąć potencjalnych sporów.

Znaczenie mają także zmiany na rynku pracy. W wielu branżach coraz częściej stosuje się umowy zlecenie lub współpracę w modelu B2B, czyli z osobami prowadzącymi działalność gospodarczą. Dla firm jest to często prostsze rozwiązanie pod względem prawnym i organizacyjnym.

Nie bez znaczenia są również oczekiwania samych wykonawców. Coraz więcej osób preferuje stabilniejsze formy współpracy lub prowadzenie własnej działalności gospodarczej, szczególnie w przypadku wyższych zarobków.

Czy zmiany wpłyną na planowaną reformę PIP?

Malejąca liczba umów o dzieło nie musi oznaczać, że planowane zmiany w funkcjonowaniu Państwowej Inspekcji Pracy staną się mniej potrzebne. Eksperci zwracają jednak uwagę, że w praktyce ten typ kontraktów rzadko jest przedmiotem kontroli.

Dane z poprzednich lat pokazują, że spośród dziesiątek tysięcy kontroli dotyczących form zatrudnienia tylko niewielki odsetek dotyczył właśnie umów o dzieło. Jeszcze rzadziej wykrywano w ich przypadku nieprawidłowości.

Dlatego część analityków uważa, że obecny spadek liczby takich umów wynika raczej z naturalnych zmian na rynku pracy niż z zapowiedzi nowych regulacji. Rynek zatrudnienia coraz bardziej się różnicuje, a tradycyjna umowa o dzieło traci znaczenie na rzecz innych modeli współpracy.